معاد عرفانی، جلسه 2

در ابتدای این جلسه (جلسه دوم)، آیت‌الله رضایی تهرانی ادامه‌ی بحث «معاد عرفانی» را پی گرفتند و پس از سه مقدمه‌ی پیشین، به مقدمه‌ی چهارم و بحث دانشمندان پرداختند. در این بخش، دانشمندانی که به اقتضای موضوع دانش خود باید به معاد بپردازند به پنج گروه تقسیم شدند: منکران هر امر متافیزیکی (با نگاه پوزیتیویستی)، منکران اثبات‌پذیری و ابطال‌پذیری امور متافیزیکی، کسانی که امور متافیزیکی را علمی و برهان‌پذیر نمی‌دانند اما از راه دل قابل اثبات می‌دانند (مانند کانت)، گروهی که علم حصولی را در امور متافیزیکی باز اما ناکافی می‌دانند (عرفا)، و گروهی که علم حصولی را برای شناخت معاد کافی می‌شمارند (متکلمان و فیلسوفان). سپس در مقدمه‌ی پنجم، به تفصیل به جایگاه سه دانش کلام، فلسفه و عرفان در بحث معاد پرداخته شد؛ از جمله رأی لاهیجی در عدم تفاوت جوهری کلام و فلسفه و نقد آن، تعریف کلام و تقسیم آن به قبل و بعد از خواجه، تأثیر تفاوت نحله‌های فلسفی (مشاء، اشراق، حکمت متعالیه) بر نگرش به معاد، و این نکته که صدرا در مسئله‌ی معاد بیش از فیلسوف، متکلم است. در ادامه، بحث عرفان و اطلاقات پنج‌گانه‌ی آن مطرح شد و این پرسش چالشی شکل گرفت که اگر عارف پای استدلال را چوبین می‌داند، چگونه خود در عرفان نظری به استدلال می‌پردازد. در پاسخ، دوازده مطلب ارائه شد؛ از جمله این‌که عارف با توده‌ی مردم و اهل فقه کار ندارد و مخاطب او فیلسوفان‌اند، عرفان نظری در تأسیس وامدار شهود است اما پس از تأسیس دانشی حصولی و قابل تعلیم و تعلّم می‌شود، و شهود می‌تواند متأثر از اعتقادات کلامی باشد و از این‌رو گونه‌های عرفان (شیعی، سنی اشعری، سنی معتزلی) رقم می‌خورد. در پایان نیز با اشاره به تفاوت مقام ثبوت و اثبات، بر لزوم حریّت علمی و پرهیز از تعصب تأکید شد و قرار بر این شد مباحث تفصیلی‌تر درباره‌ی معاد عرفانی در جلسات آینده پیگیری شود.