بیانات

در این جلسه پرسش و پاسخ با سخنرانی آیت‌الله علی رضایی تهرانی، ابتدا بیان شد که پرسش‌گری از ویژگی‌های ذاتی انسان و عصر ما، عصر شبهه‌افکنی است. اسلام پرسش را پیش از پذیرش دین واجب و پس از آن، با سه شرط «نافع بودن»، «برای فهمیدن بودن (نه عناد)» و «در جای مناسب بودن (نه در امور تعبدی)» می‌پسندد. شبهه، باطلی شبیه به حق است و مواجهه با آن نیازمند حفظ آرامش، شناخت دقیق، صراحت در ندانستن و پاسخ مستدل است. در پایان، به سؤالاتی درباره استخاره (رفع تحیّر، نه پیش‌گویی)، علت ناقص آفریده شدن عقل (نیازمندی ذاتی بشر به وحی)، تفاوت استعدادها (ذاتی جهان ماده و تقسیم خوبی‌ها) و ارتباط گناه با حوادث طبیعی (علل طولی) پاسخ داده شد.

آیت‌الله علی رضایی تهرانی در این سخنرانی، چهار گام برای تقویت خداباوری ارائه می‌دهد: گام نخست، تصحیح تعریف خدا (نزاع اصلی بر سر «کیستی» خداست نه «بودن» او؛ باید پرسید عالم کجای خداست نه خدا کجای عالم). گام دوم، تبیین درست صفات الهی با تأکید بر حضور خدا در همه جزئیات زندگی (مانند دعای جوشن کبیر). گام سوم، تأکید بر صفات جمال و محبت خدا (مخصوصاً برای جوانان) با استفاده از مناجات شعبانیه و حدیث قدسی. گام چهارم، بیان فواید خداباوری (شخصیت، رهایی از تعدد شخصیت، آرامش و سعادت). در ادامه، به بحران عرفان‌های کاذب، لزوم دادن برنامه عملی به مردم، و اهمیت احساس همراه با پشتوانه منطقی در تبلیغ می‌پردازد.

استاد رضایی تهرانی در این نشست علمی به تبیین این مسئله پرداختند که فلسفه و کلام اسلامی در طول تاریخ تأثیرات متقابل عمیقی بر یکدیگر گذاشته‌اند. کلام با تقدم تاریخی خود، فلسفه را به سمت تطبیق با آموزه‌های دینی سوق داد و فیلسوفان اسلامی کوشیدند تا گزاره‌های فلسفی را با متون دینی هماهنگ کنند. از سوی دیگر، فلسفه با نقد مبانی کلامی مانند حدوث زمانی عالم و ارائه براهین جدید، به تعمیق و تحول کلام کمک شایانی کرد. نقطه عطف این تعامل، کتاب «تجرید الاعتقاد» خواجه نصیرالدین طوسی بود که با نزدیک‌کردن کلام به فلسفه، هم آن را نظام‌مند کرد و هم مورد انتقاد برخی قرار گرفت. این تعامل باعث شد روش‌های برهانی در کلام تقویت شود، هرچند روش‌های دیگر کلامی مانند جدل به حاشیه نرفت. امروزه پرسش‌هایی درباره امکان تأسیس مکتب کلامی جدید و ارزیابی نقش تاریخی خواجه نصیر همچنان مطرح است. این گفت‌وگوی سازنده بین فلسفه و کلام، الگویی ارزشمند از تعامل علوم اسلامی ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده پویایی سنت فکری اسلامی است.